Ebced hesabı, Arap alfabesindeki her harfe bir sayı değeri veren ve bir kelimenin değerini bu harflerin toplamıyla bulan klasik hesap sistemidir. Adını alfabenin eski tertibindeki ilk kelime olan “ebced”den alır. Osmanlı kültüründe en çok tarih düşürme sanatında, isimlerin sayı değerini bulmada ve kitabelerde kullanılmıştır.
Aşağıdaki araca bir isim ya da kelime yazın; aracın kullandığı değerler TDV İslâm Ansiklopedisi’nin “Ebced” maddesindeki asıl ebced (el-cümelü’l-kebîr) tablosudur. Arap harfli yazım girerseniz sonuç kesindir; Türkçe (Latin) yazımda ise bazı harflerin birden çok karşılığı olduğu için araç, varsayılan toplamla birlikte olası en düşük–en yüksek aralığını da gösterir.
Ebced harf değerleri tablosu
Asıl ebcedde 28 harf dört gruba ayrılır: birler, onlar, yüzler ve bin. Tüm tablonun toplamı 5.995’tir.
| Grup | Harfler ve değerleri |
|---|---|
| Birler (âhâd) | ا elif = 1 · ب be = 2 · ج cim = 3 · د dal = 4 · ه he = 5 · و vav = 6 · ز ze = 7 · ح ha = 8 · ط tı = 9 · ي ye = 10 |
| Onlar (aşerât) | ك kef = 20 · ل lam = 30 · م mim = 40 · ن nun = 50 · س sin = 60 · ع ayn = 70 · ف fe = 80 · ص sad = 90 |
| Yüzler (miât) | ق kaf = 100 · ر rı = 200 · ش şın = 300 · ت te = 400 · ث se = 500 · خ hı = 600 · ذ zel = 700 · ض dad = 800 · ظ zı = 900 |
| Binler | غ gayn = 1000 |
Ek kurallar da bellidir: tâ-i merbûta (ة) açık te gibi 400 sayılır; med-elif (آ) ve hemze (ء) kürsüsü ne olursa olsun elif gibi 1 sayılır; Osmanlıcadaki pe (پ), çe (چ), je (ژ) ve sağır kef (ڭ) sırasıyla be, cim, ze ve kef değerini alır; lâmelif (لا) ayrı bir değer taşımaz, lam + elif = 31 olarak hesaplanır. Hareke ve noktalama işaretleri sayılmaz.
Bilinen örnekler
- الله (Allah) = 66 — elif 1 + lam 30 + lam 30 + he 5.
- محمد (Muhammed) = 92 — mim 40 + ha 8 + mim 40 + dal 4.
- Besmele = 786 — “Bismillâhirrahmânirrahîm” ifadesinin harf toplamı. Bu üç değer klasik kaynaklarda geçen en bilinen ebced örnekleridir ve araç bu değerlerle her açılışta sınanmıştır.
Türkçe yazımla ebced hesabı neden “yaklaşık”tır?
Ebced, kelimenin Arap harfli (Osmanlıca) imlasına göre hesaplanır. Türk alfabesindeki bazı harflerin Arap alfabesinde birden çok karşılığı vardır: h harfi he (5), ha (8) ya da hı (600) olabilir; s harfi sin (60), sad (90) ya da se (500); k harfi kef (20) ya da kaf (100); t harfi te (400) ya da tı (9); z harfi ze (7), zel (700), zı (900) ya da dad (800) olabilir. Hangisinin doğru olduğunu kelimenin Osmanlıca yazımı belirler; Latin yazımdan bu kesin olarak çıkarılamaz.
Örnek: “Ali” adı Osmanlıcada ayn ile yazılır (علي) ve kesin ebced değeri 110‘dur. Aynı adı Latin harfleriyle harf harf çevirince varsayılan eşleme 41 verir; alternatif yazımlarla değer 32 ile 110 arasında değişir. Araç bu belirsizliği gizlemez: Latin girişte aralığı gösterir ve kesin sonuç için Arap harfli yazımı ister. İnternette tek bir kesin rakam veren isim-ebced hesaplayıcıları bu ayrımı atladığı için birbirinden farklı sonuçlar verir.
Araçtaki Türkçe harf eşlemesi
| Harf | Varsayılan karşılık | Değer | Alternatif yazım |
|---|---|---|---|
| a | elif | 1 | ayn 70 |
| b | be | 2 | — |
| c | cim | 3 | — |
| ç | çim | 3 | — |
| d | dal | 4 | dad 800 |
| e | elif | 1 | he 5, ayn 70 |
| f | fe | 80 | — |
| g | gef/kef | 20 | gayn 1000 |
| ğ | gayn | 1000 | gef/kef 20 |
| h | he | 5 | ha 8, hı 600 |
| ı | ye | 10 | elif 1 |
| i | ye | 10 | elif 1 |
| j | je | 7 | — |
| k | kef | 20 | kaf 100 |
| l | lam | 30 | — |
| m | mim | 40 | — |
| n | nun | 50 | — |
| o | vav | 6 | — |
| ö | vav | 6 | — |
| p | pe | 2 | — |
| r | rı | 200 | — |
| s | sin | 60 | sad 90, se 500 |
| ş | şın | 300 | — |
| t | te | 400 | tı 9 |
| u | vav | 6 | — |
| ü | vav | 6 | — |
| v | vav | 6 | — |
| y | ye | 10 | — |
| z | ze | 7 | zel 700, zı 900, dad 800 |
Ebced ne için kullanılır?
Klasik edebiyatta en yaygın kullanım tarih düşürmedir: bir olayın yılını, harflerinin ebced toplamı o yılı veren bir mısra ya da ibareyle kaydetmek. Osmanlı çeşme, cami ve mezar kitabelerinin çoğunda yapım yılı böyle gizlidir. Bunun dışında isim değerleri, ilim geleneğinde madde sıralaması ve şifreleme benzeri kayıtlarda da kullanılmıştır. Harflerin sayı değerinden geleceğe dönük anlam çıkarma (cifr) ise TDV İslâm Ansiklopedisi’nin de belirttiği gibi ilmî değeri olmayan folklorik bir alandır; bu araç yalnız harf toplamını hesaplar, sonuca anlam yüklemez.
Harflerin sayı değeri taşıdığı tek sistem ebced değildir: Latin dünyasında aynı işi Roma rakamları görür. Bir sayının okunuşunu yazıya dökmek için sayıyı yazıya çevirme aracını kullanabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
Allah lafzının ebced değeri kaçtır?
66’dır: elif 1 + lam 30 + lam 30 + he 5.
Muhammed isminin ebced değeri kaçtır?
Arap harfli yazımıyla (محمد) 92’dir: mim 40 + ha 8 + mim 40 + dal 4.
Küçük ebced (ebced-i sagir) nedir?
Klasik kaynaklarda harf değerlerinin farklı hesaplanışlarına göre el-cümelü’l-kebîr (asıl ebced), el-cümelü’l-ekber, el-cümelü’s-sagīr ve el-cümelü’l-asgar adlı sistemler anılır. Yaygın kullanılan ve tarih düşürmede tek sistem olarak benimsenen, bu sayfadaki asıl ebceddir; diğer sistemlerin tanımları kaynaklarda farklılaştığı için araç yalnız asıl ebcedi hesaplar.
İsimden ebced hesabı kesin midir?
Arap harfli yazım girilirse kesindir. Türkçe yazımda bazı harflerin birden çok karşılığı olduğundan araç varsayılan toplamla birlikte olası aralığı da gösterir; kesin değer için ismin Osmanlıca imlasını girmek gerekir.
Şeddeli harf iki kez sayılır mı?
Klasik uygulamada yazıda tek görünen harf tek sayılır; şedde işareti değeri ikiye katlamaz. Araç da hareke ve şeddeyi saymaz.