6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu, işverenin çalışanına karşı sorumluluğunu tek bir çatı altında toplayan temel metindir. Bu rehber Kanun’u baştan sona özetlemez; işverenin fiilen yapmak zorunda olduğu işleri, bağlı oldukları madde numaralarını ve kanunun koyduğu süre ve eşikleri tablo hâlinde verir. Ceza tutarı yazmaz, çünkü tutarlar her yıl yeniden değerlenir; madde numarası ise değişmez.
1. Kimi kapsar, kimi kapsamaz?
Md. 2/1 kapsamı olabildiğince geniş çizer: Kanun, kamu ve özel sektöre ait bütün işlere ve işyerlerine, bu işyerlerinin işverenleri ile işveren vekillerine, çırak ve stajyerler de dâhil olmak üzere tüm çalışanlarına faaliyet konularına bakılmaksızın uygulanır. Çalışan sayısı eşiği yoktur; tek kişi çalıştıran işyeri de kapsamdadır.
Md. 2/2’deki istisnalar sınırlıdır:
- Fabrika, bakım merkezi, dikimevi ve benzeri işyerlerindekiler hariç Türk Silahlı Kuvvetleri, genel kolluk kuvvetleri ve MİT faaliyetleri.
- Afet ve acil durum birimlerinin müdahale faaliyetleri.
- Ev hizmetleri.
- Çalışan istihdam etmeksizin kendi nam ve hesabına mal ve hizmet üretimi yapanlar.
- Hükümlü ve tutuklulara yönelik infaz hizmetleri sırasında, iyileştirme kapsamında yapılan işyurdu, eğitim, güvenlik ve meslek edindirme faaliyetleri.
2. İşverenin genel yükümlülüğü (md. 4)
Md. 4/1 işverene beş başlık yükler: mesleki risklerin önlenmesi ve her türlü tedbirin alınması, alınan tedbirlere uyulup uyulmadığının izlenip denetlenmesi, risk değerlendirmesi yapılması veya yaptırılması, çalışana görev verirken sağlık ve güvenlik yönünden işe uygunluğunun gözetilmesi, yeterli bilgi ve talimat verilmemiş çalışanların hayati tehlike bulunan yerlere girmesinin engellenmesi.
Maddenin üç fıkrası çok sık ihmal edilir: dışarıdan hizmet almak sorumluluğu kaldırmaz (4/2), çalışanların kendi yükümlülükleri işverenin sorumluluğunu etkilemez (4/3), tedbirlerin maliyeti çalışanlara yansıtılamaz (4/4).
Genel yükümlülüğün omurgası risk değerlendirmesidir. Md. 10/1, değerlendirme yapılırken dört hususun dikkate alınmasını ister: belirli risklerden etkilenecek çalışanların durumu, kullanılacak iş ekipmanı ile kimyasal madde ve müstahzarların seçimi, işyerinin tertip ve düzeni, genç, yaşlı, engelli, gebe veya emziren çalışanlar gibi özel politika gerektiren gruplar ile kadın çalışanların durumu. Hangi yükümlülüğün hangi yoğunlukta uygulanacağını ise tehlike sınıfı belirler; md. 9/2’ye göre sınıf tespit edilirken o işyerinde yapılan asıl iş dikkate alınır. Sınıfın faaliyet kodundan nasıl okunduğunu NACE kodu ve tehlike sınıfı rehberi anlatır.
3. Yükümlülükler, eşikler ve süreler
| Yükümlülük | Madde | Eşik / süre |
|---|---|---|
| İş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi görevlendirme | md. 6/1-a | çalışan sayısı eşiği yok |
| Diğer sağlık personeli görevlendirme | md. 6/1-a | 10 ve daha fazla çalışanı olan çok tehlikeli işyeri |
| Risk değerlendirmesi | md. 10 | tüm işyerleri; yenileme 2/4/6 yıl |
| Acil durum planı, yangın, ilk yardım ve tatbikat | md. 11 | tüm işyerleri |
| İş kazasını SGK’ya bildirme | md. 14/2-a | 3 iş günü |
| Bildirilen meslek hastalığını SGK’ya bildirme | md. 14/2-b | öğrenme tarihinden itibaren 3 iş günü |
| Sağlık hizmeti sunucusunun bildirimi | md. 14/4 | en geç 10 gün |
| İşe giriş ve periyodik sağlık muayenesi | md. 15 | tehlikeli/çok tehlikelide rapor olmadan işe başlatılamaz |
| İSG eğitimi | md. 17 | işe başlamadan önce; 6 aydan fazla işten uzak kalanda yenileme |
| Çalışan temsilcisi | md. 20/1 | 2–50 çalışanda 1, 51–100’de 2, 101–500’de 3, 501–1.000’de 4, 1.001–2.000’de 5, 2.001+ için 6 |
| İş sağlığı ve güvenliği kurulu | md. 22/1 | 50 ve daha fazla çalışan + 6 aydan fazla süren sürekli iş |
Risk değerlendirmesinin nasıl yapıldığı ve yenileme hâlleri için risk değerlendirmesi rehberine, acil durum planı için acil durum planı rehberine, eğitim süreleri için İSG eğitimi rehberine bakın.
Tablonun ilk satırı en çok soru getiren satırdır: md. 6 görevlendirmeyi çalışan sayısına bağlamaz. Uygulamadaki ayrıntı için çalışan sayısına göre iş güvenliği uzmanı zorunluluğu yazısına, uzmanın işyerinde fiilen ne yaptığı için iş güvenliği uzmanının görevleri rehberine, hizmeti dışarıdan almayı düşünüyorsanız OSGB nedir yazısına bakın.
4. Bilgilendirme, eğitim ve görüş alma
Md. 16 işvereni; karşılaşılabilecek riskler ve alınan tedbirler, çalışanların yasal hak ve sorumlulukları ile ilk yardım, afet, yangın ve tahliye konularında görevlendirilen kişiler hakkında çalışanları bilgilendirmekle yükümlü kılar. Md. 17 eğitimin ne zaman verileceğini sayar: işe başlamadan önce, çalışma yeri veya iş değişikliğinde, iş ekipmanının değişmesinde, yeni teknoloji uygulanmasında; ayrıca kaza veya meslek hastalığı sonrası ilave eğitim ve altı aydan fazla işten uzak kalanlara bilgi yenileme eğitimi. Tehlikeli ve çok tehlikeli işlerde mesleki eğitim aldığını belgeleyemeyenler çalıştırılamaz (md. 17/3).
Md. 18 ise katılımı düzenler: yeni teknolojilerin uygulanması, seçilecek iş ekipmanı, çalışma ortamı ve şartlarının etkisi gibi konularda çalışanların veya temsilcilerinin görüşü alınır.
5. Çalışanın hakları ve yükümlülükleri
Çalışmaktan kaçınma hakkı (md. 13): ciddi ve yakın tehlikeyle karşılaşan çalışan kurula, kurul yoksa işverene başvurur. Kurul acilen toplanır, işveren derhâl karar verir ve durum tutanakla tespit edilir. Karar çalışanın talebi yönündeyse, gerekli tedbirler alınıncaya kadar çalışmaktan kaçınılabilir; bu dönemin ücreti ve diğer hakları saklıdır. Tehlike önlenemez nitelikteyse çalışan bu usulü beklemeden işyerini veya tehlikeli bölgeyi terk edebilir; bu hareketinden dolayı hakları kısıtlanamaz.
Yükümlülükler (md. 19): çalışan, makine ve ekipmanı kurallara uygun kullanmak, güvenlik donanımlarını keyfî olarak çıkarmamak veya değiştirmemek, kişisel koruyucu donanımı doğru kullanmak, ciddi ve yakın tehlike ya da koruma tedbirlerindeki eksikliği derhal işverene veya çalışan temsilcisine haber vermekle yükümlüdür.
6. Kayıt, sağlık gözetimi ve tahliye
Bildirim süresi kadar önemli olan, bildirimin dayandığı kayıttır. Md. 14/1 işvereni bütün iş kazalarının ve meslek hastalıklarının kaydını tutmak, gerekli incelemeleri yapmak ve bunlarla ilgili raporları düzenlemekle yükümlü kılar. Aynı fıkranın (b) bendi bir adım daha atar: yaralanma veya ölüme neden olmadığı hâlde işyerinin ya da iş ekipmanının zarara uğramasına yol açan, yahut çalışanı, işyerini ya da iş ekipmanını zarara uğratma potansiyeli olan olaylar da incelenir ve raporlanır. Uygulamada bu olaylara ramak kala olay denir; kayıt altına alınmayan ramak kala olay, bir sonraki kazanın habercisi olarak kalır.
Md. 15 sağlık muayenesinin yapılacağı dört hâli sayar: işe girişte, iş değişikliğinde, iş kazası, meslek hastalığı veya sağlık nedeniyle tekrarlanan işten uzaklaşmalardan sonra işe dönüşte çalışanın talebi hâlinde ve işin devamı süresince Bakanlıkça belirlenen düzenli aralıklarla. Raporlar işyeri hekiminden alınır; 50’den az çalışanı bulunan ve az tehlikeli sınıftaki işyerleri için aile hekimlerinden veya diğer kamu sağlık hizmeti sunucularından da alınabilir (md. 15/3). Sağlık gözetiminden doğan maliyet işverence karşılanır, çalışana yansıtılamaz (md. 15/4). Muayenenin kapsamını işyeri sağlık gözetimi rehberi ayrıntılı anlatır.
Md. 12 tahliyeyi düzenler: ciddi, yakın ve önlenemeyen tehlikenin meydana gelmesi durumunda işveren, çalışanların işi bırakarak derhal çalışma yerlerinden ayrılıp güvenli bir yere gidebilmeleri için önceden gerekli düzenlemeleri yapar ve talimatları verir. Durum devam ediyorsa, zorunluluk olmadıkça, gerekli donanıma sahip ve özel olarak görevlendirilenler dışındaki çalışanlardan işlerine devam etmelerini isteyemez.
Aynı çalışma alanını birden fazla işveren paylaşıyorsa md. 23 devreye girer: işverenler iş hijyeni ile iş sağlığı ve güvenliği önlemlerinin uygulanmasında iş birliği yapar, mesleki risklerin önlenmesi çalışmalarını koordinasyon içinde yürütür, birbirlerini ve çalışan temsilcilerini bu riskler konusunda bilgilendirir.
7. İşin durdurulması (md. 25)
Kanun’un en ağır idari tedbiri para cezası değil, işin durdurulmasıdır. İşyerindeki bina ve eklentilerde, çalışma yöntem ve şekillerinde veya iş ekipmanlarında çalışanlar için hayati tehlike oluşturan bir husus tespit edildiğinde, tehlike giderilinceye kadar işyerinin bir bölümünde veya tamamında iş durdurulur. Ayrıca çok tehlikeli sınıfta yer alan maden, metal ve yapı işleri ile tehlikeli kimyasallarla çalışılan veya büyük endüstriyel kazaların olabileceği işyerlerinde risk değerlendirmesi yapılmamış olması tek başına durdurma sebebidir (md. 25/1).
Süreç şöyle işler: iş müfettişinin tespiti üzerine üç iş müfettişinden oluşan heyet, tespit tarihinden itibaren 2 gün içinde durdurma kararı verebilir; acil müdahale gerekiyorsa tespiti yapan müfettiş, heyet kararına kadar geçerli olmak üzere işi kendisi durdurur (md. 25/2). İşveren, kararın yerine getirildiği tarihten itibaren 6 iş günü içinde yetkili iş mahkemesine itiraz edebilir; itiraz kararın uygulanmasını etkilemez, mahkeme de 6 iş günü içinde karara bağlar ve kararı kesindir (md. 25/4). Durdurmayı gerektiren hususların giderildiği Bakanlığa yazılı olarak bildirildiğinde, en geç 7 gün içinde işyerinde inceleme yapılır (md. 25/5).
Durdurma süresince yük çalışana geçmez: işveren, işsiz kalan çalışanlara ücretlerini ödemek ya da ücretlerinde düşüklük olmamak üzere meslek veya durumlarına göre başka bir iş vermek zorundadır (md. 25/6). Bir denetimde hangi belgelerin sorulduğunu İSG denetimi kontrol listesi sıralar.
8. Yaptırım
Md. 26, yukarıdaki yükümlülüklerin her biri için ayrı idari para cezası öngörür; risk değerlendirmesi yapmamak gibi bazı kalemlerde ceza aykırılığın devam ettiği her ay için yeniden uygulanır. Tehlike sınıfınızın hangi yükümlülükleri tetiklediğini tehlike sınıfı rehberinden, işyerinizin kayıtlarını işyeri sorgulama aracından kontrol edebilirsiniz.
Ceza tutarları neden yazılmıyor? 6331 md. 26’daki idari para cezaları 2012 yılı taban tutarlarıdır ve her yıl yeniden değerleme oranıyla artırılır; bu sayfaya yazılacak her rakam bir sonraki Ocak’ta bayatlar. Güncel tutar için Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı’nın o yıl yayımladığı idari para cezaları listesine bakın.
Sık sorulan sorular
6331 sayılı Kanun kimleri kapsar?
Kamu ve özel sektöre ait bütün işlere ve işyerlerine, işverenler ile işveren vekillerine, çırak ve stajyerler dâhil tüm çalışanlara faaliyet konusuna bakılmaksızın uygulanır (md. 2/1).
Kanun kapsamı dışında kalanlar var mı?
Evet, md. 2/2 sayar: fabrika, bakım merkezi, dikimevi ve benzeri işyerlerindekiler hariç TSK, genel kolluk kuvvetleri ve MİT faaliyetleri; afet ve acil durum birimlerinin müdahale faaliyetleri; ev hizmetleri; çalışan istihdam etmeksizin kendi nam ve hesabına mal ve hizmet üretimi yapanlar; hükümlü ve tutuklulara yönelik infaz hizmetleri sırasındaki iyileştirme faaliyetleri.
Tek çalışanı olan işyeri de kapsamda mı?
Evet. Kanun çalışan sayısı eşiği koymaz; bir kişi bile çalıştıran işveren md. 4 ve md. 6 yükümlülükleri altındadır. Çalışan istihdam etmeden kendi adına çalışanlar ise kapsam dışıdır (md. 2/2-ç).
İş kazası ne kadar sürede bildirilir?
İşveren iş kazasını kazadan sonraki üç iş günü içinde SGK’ya bildirir (md. 14/2-a). Sağlık hizmeti sunucuları kendilerine intikal eden iş kazalarını en geç on gün içinde bildirir (md. 14/4). Ayrıntı için iş kazası bildirimi rehberine bakın.
Çalışan tehlikeli işi reddedebilir mi?
Ciddi ve yakın tehlikeyle karşılaşan çalışan kurula, kurul yoksa işverene başvurur; talebi yönünde karar verilirse gerekli tedbirler alınıncaya kadar çalışmaktan kaçınabilir ve bu dönemdeki ücreti ile diğer hakları saklıdır (md. 13/1-2). Tehlike önlenemez nitelikteyse çalışan bu usule uymak zorunda olmaksızın güvenli yere gider (md. 13/3).
İSG hizmetini dışarıdan almak sorumluluğu bitirir mi?
Hayır. Md. 4/2: dışarıdan hizmet alınması işverenin sorumluluklarını ortadan kaldırmaz. Ayrıca tedbirlerin maliyeti hiçbir şekilde çalışanlara yansıtılamaz (md. 4/4).
Kaynak: 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu, md. 2, 4, 6, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 22, 23, 25 ve 26 (04.10.2026 itibarıyla yürürlükteki metin).