Roma Rakamları Çevirici: Sayıdan Romaya, Romadan Sayıya

Bir kitabede, film künyesinde ya da ödev sorusunda Roma rakamı gördüğünüzde iki şey sorarsınız: bu yazım hangi sayıyı gösteriyor ve yazım doğru mu? Aşağıdaki çevirici iki yönde de çalışır. Rakam yazarsanız Roma rakamına, harf yazarsanız sayıya çevirir.

Çeviricinin sıradan çeviricilerden ayrıldığı nokta şu: geçersiz yazımı sessizce kabul etmez. İnternetteki çoğu araç sembolleri soldan sağa toplayıp çıkardığı için IIII‘yi 4, IC‘yi 99 sayar. Standart gösterimde bunların ikisi de yanlıştır. Araç böyle bir yazımda sonuç basmaz, sebebini söyler ve doğru yazımı gösterir.

Roma rakamları hangi sembollerden oluşur?

Sistem yedi sembol üzerine kuruludur. Her sembolün tek bir değeri vardır ve bu değer bulunduğu yere göre değişmez; bizim kullandığımız ondalık sistemin basamak mantığı burada yoktur.

Bu yedi sembolün yanında altı tane de çıkarma ikilisi vardır. Küçük bir sembol büyüğünün soluna yazıldığında toplanmaz, çıkarılır:

Bu altı ikili listenin tamamıdır. Çıkarma yalnız I, X ve C ile yapılır ve her biri yalnız kendinden sonraki iki büyük sembolden önce gelebilir: I yalnız V ve X’ten, X yalnız L ve C’den, C yalnız D ve M’den. Bu yüzden IL, IC, IM ve XD gibi yazımlar geçerli değildir; listede yoklar.

Sayıyı Roma rakamına nasıl çevirirsiniz?

Yöntem tek cümleyle şudur: en büyük değerden başlayın, sayıya sığdığı kadar yazın, kalanla devam edin. 1453 yılını çevirelim. Araç bu sayıyı dört adımda bitiriyor:

Parçalar sırayla birleşince MCDLIII çıkar. Dikkat edilecek yer ikinci adım: 400 için CCCC yazılmaz, CD yazılır. Çıkarma ikilisi tek bir adımdır, iki sembol değil.

Roma rakamını nasıl okursunuz?

Soldan sağa gidin. Bir sembol kendinden sonrakinden küçükse o ikili çıkarmadır ve birlikte okunur; değilse değeri doğrudan eklenir. MCMXCIV yazımını parçalayalım:

Toplam 1994 eder. Bu yazım üç çıkarma ikilisi üst üste geldiği için sık yanlış okunur; MCM‘yi 1900 yerine 2900 sanmak yaygın hatadır. CM bir bütündür, M’den ayrı sayılmaz.

Sık yapılan yazım hataları

Aşağıdaki yazımların hepsi internette “çalışıyor” görünür, çünkü toplanabilirler. Hiçbiri standart gösterim değildir. Araç bunları reddeder:

Ardındaki iki kural şu: I, X, C ve M en çok üç kez üst üste yazılır; V, L ve D hiç tekrarlanmaz. Dördüncü kez yazma ihtiyacı duyduğunuz her yerde bir çıkarma ikilisi vardır. Dört tane I yerine IV, dört tane X yerine XL, dört tane C yerine CD.

Bir kural daha: aynı çıkarma ikilisi iki kez geçmez. IXIX yazımı 18 değildir, geçersizdir; 18 sayısı XVIII yazılır.

Roma rakamlarında sıfır neden yok?

Çünkü bu sistem bir sayma sistemidir, basamak sistemi değildir. Her sembol kendi değerini taşır ve yan yana dizilir; boş bir basamağı göstermeye ihtiyaç duyulmaz. Sıfırın bir sayı olarak yazılması, konumsal sayı sistemlerinin yayılmasıyla gelmiştir. Araca 0 girerseniz sonuç üretmez, bunu söyler.

Üst sınır neden 3999?

M en büyük semboldür ve en çok üç kez yazılabildiği için toplanabilen en büyük değer 3000’dir. Üstüne 999 eklenince standart gösterimin tavanı çıkar: MMMCMXCIX. Daha büyük sayılar sembolün üstüne çizgi çekilerek (vinculum) yazılır; çizgi sembolü bin katına çıkarır. Bu gösterim düz metinde güvenilir taşınmadığı için araç 4000 ve üstü için sonuç üretmez. Yaklaşık ya da uydurma bir yazım basmak, kitabesini çevirmeye çalışan kullanıcıyı yanlış yönlendirir.

Sık aranan yıllar

1’den 10’a ve onluklar

Sık sorulan sorular

4 neden IIII değil IV?

Çünkü I en çok üç kez üst üste yazılır. Dördüncü tekrar gerektiğinde çıkarma ikilisine geçilir: V’den bir I çıkarılır, IV olur. Saat kadranlarında IIII yazımına rastlanır; bu gelenekten gelen bir istisnadır, standart gösterim değildir.

99 neden IC değil XCIX?

Çıkarma yalnız bir sonraki iki büyük sembolle yapılır. I’in çıkarma yapabildiği semboller V ve X’tir, C değil. 99 sayısı 90 + 9 olarak kurulur: XC artı IX, yani XCIX.

Küçük harfle yazabilir miyim?

Araç küçük harfi kabul eder, mmxxvi yazımını MMXXVI gibi okur. Aradaki boşluk ve noktaları da yok sayar. Yazım denetimi bundan sonra yapılır.

Sonuca nasıl güvenebilirim?

Araç her sonucu iki yönde sınar. Sayıdan Roma’ya çevirdiğinde ürettiği yazımı kendi okuyucusuna verip geri çevirir; girdiye eşit değilse sonuç basmaz. Roma’dan sayıya çevirdiğinde bulduğu sayıyı yeniden Roma’ya çevirir; girdinin yazımıyla tutmazsa yazımı geçersiz sayar. 1 ile 3999 arasındaki bütün sayılar bu gidiş-dönüş turundan geçirilerek test edilmiştir.